तत्त्वचिंतनाचे शत्रू : भारतीय दृष्टीकोन

तत्त्वचिंतनाचे शत्रू : भारतीय दृष्टीकोन

तत त वच तन च शत र - बर्ट्रंड रसेल दर्शन भाग १७ “तत्त्वचिंतनाचे शत्रू” या लेखाच्या पहिल्या भागात आपण ग्रीक-पाश्चात्य परंपरेतील 'मिसोलॉजी' आणि 'मिसोसॉफी' या संकल्पनांची व्युत्पत्तिचा शोध घेतला. या भागात त्या संकल्पनांचे स्वरूप जाणून घेतले आहे. आता या दुसर्‍या भागात भारतीय तत्त्वज्ञानातील 'दर्शन' या संज्ञेच्या विरुद्ध अर्थाची 'अदर्शन' आणि 'तर्कशत्रू' या दोन संकल्पना थोडक्यात पाहू. अनुषंगाने 'भारतीय तर्कशास्त्र' या संकल्पनेचा संक्षिप्त परिचयही देण्यात येईल. चिनी तत्त्वज्ञानात स्पष्ट केलेली 'मूर्खपणा' ची लक्षणे एकदा पाहू.

दर्शन आणि अदर्शन या शब्दांचे भारतीय परिभाषेतील विविधता

दैनंदिन व्यवहारात 'दर्शन' हा शब्द अर्थात्मक आणि आध्यात्मिक अर्थ घेतो. देवदर्शन, देशदर्शन किंवा 'दर्शन अलभ्यम्' असे शब्दप्रयोग असतात. म्हणजे 'तुमचे न लाभणारे दर्शन' अथवा 'आता तुम्ही मला भेटला आहात' असे अनेक शब्द निर्माण होतात. या भारतीय परंपरेत ज्ञानेंद्रियांचा महत्वाचा भाग आहे. ज्याला 'दर्शन घडते' किंवा 'साक्षात दर्शन घेतो' असे म्हणतात, त्याला 'दार्शनिक' म्हणतात.

आपल्या शिक्षणात 'दर्शन' आणि 'अदर्शन' या दोन अर्थ जाणवतात. प्रथम 'दर्शन' चा अर्थ समजून घेणे आवश्यक आहे. आता थोडक्यात 'चक्षुर्वैसत्यम्' अथवा 'चक्षुर्वैप्रतिष्ठा' असे शब्द वापरले जातात. 'चक्षुर्वैसत्यम्' म्हणजे डोळा या ज्ञानेंद्रियाने सत्याचे प्रत्यक्ष ज्ञान होणे. अन्य ज्ञानेंद्रियांच्या तुलनेत डोळा या इंद्रियाने ज्ञानाचा विषय जवळ जाणारा असतो. अनेक वेदांतांमध्ये 'सत्य' आणि 'असत्य' या ज्ञानाच्या विषयाचे विविध रूप दिसतात. म्हणून 'सत्य शोधणारा' कोणत्याही अध्यात्मशास्त्राला 'दर्शन' किंवा 'दर्शनशास्त्र' म्हटले जाते.

आधुनिक आव्हाने आणि तत्त्वज्ञानाचा प्राचीन अर्थ

डिजिटल माध्यमांमध्ये अत्याधुनिक नवतंत्रज्ञानाने इलेक्ट्रॉनिक माध्यमे, महाजाल आणि समाजमाध्यमे या विविध माध्यमपीठांद्वारे 'डिजिटल मिथ्यारोपण' करण्याची लाट उसळली आहे. यामुळे 'असत्याचे सत्य' आणि 'सत्याचे असत्य' या संज्ञेचा अर्थ अस्पष्ट होणे शक्य आहे. परिणामी माध्यमांच्या ज्ञानशास्त्रीय आणि नीतिशास्त्रीय समस्या वाढत आहेत. या समस्यांचे आव्हान आपल्या समाजावर विशेष भाग घेते.

अतिसंक्षिप्त आणि अध्यात्मशास्त्रीय अर्थातील 'तत्त्वज्ञान' आणि 'दर्शन' या शब्दांची संकल्पना एकतर्फी असते. 'तत्त्वज्ञान' या शब्दाचे प्राचीन भारतात 'दर्शन' असे म्हणतात. न्याय-वैशेषिक, सांख्य-योग, पूर्वमीमांसा-उत्तरमीमांसा (वेदांत) आणि बौद्ध-जैन अशी नऊ मुख्य दर्शने आहेत. या सर्वांना मिळून 'भारतीय तत्त्वज्ञान' म्हंटल