‘माझा बाप कुठं जन्माला आला, मला माहीत नाही, मी जातीच्या दाखल्यासाठी वंशावळ कुठूनआणू’

माझा बाप कुठं जन्माला आला? जातीचा दाखला बरोबर आहे का?

म झ ब प क ठ जन - माझा बाप कुठं जन्माला आला, मला माहीत नाही, मी जातीच्या दाखल्यासाठी वंशावळ कुठून आणू’ अशा अनिता शिंदे यांच्या शब्दांमुळे भटक्या विमुक्त समाजाचा वेळ आज एका विशेष चित्रात आला आहे. जामखेड तालुक्यात आयोजित राज्यव्यापी भटक्या विमुक्त महिला परिषदेच्या प्रसंगी, विविध जातींच्या नागरिकांनी आपल्या जीवनात येणार्‍या अडचणींची जाणीव तयार केली. त्यांची अनुभवांमध्ये बाईला वंशावळाची गरजा भरपूर उभी राहिली आहे, ज्यामुळे शौचाला जागा नाही, मतदान ओळखपत्र मिळवून देण्याची गरजा असते, आणि शिक्षणाची प्रगती अडकून राहते. यात विशेषतः जातीच्या दाखल्यासाठी वंशावळाची कागदपत्रे मागणे जास्त गंभीर आहे.

जातीचा दाखला आणि वंशावळाचा भार

परिषदेच्या प्रसंगी आंदोलनाची वेळ राज्याच्या मुख्य निवडणूक अधिकारी श्रीकांत देशपांडे यांनी सुद्धा नेमकी धरली. त्यांच्या शब्दांनुसार, विमुक्त समाजातल्या नागरिकांना जातीचा दाखला आणि आधार कार्ड मिळवून देण्याची गरजा जाणवते. या कागदपत्रांची गरजा मात्र एक बाजूला असताना, नागरिकांचे नाम आणि बापाचे जन्मस्थळ माहीत नसल्यामुळे आंदोलन आवश्यक ठरते. महाराष्ट्रात विविध जातींच्या लोकांना आपल्या वंशावळाच्या धोरणांची गरजा असते, जेव्हा त्यांच्या विमुक्त समाजाच्या परिस्थितीची खरी आकृती समोर आली.

“दहावीनंतर माझ्या मुलाचं शिक्षण थांबलं. तीस-तीस हजार फी पण आम्ही कुठून आणायचं... आमच्याकडून पाच पाच पिढ्यांच्या वंशावळाची कागदपत्रे मागतात. माझा बाप कुठं जन्माला आला, आजा कुठं जन्माला आला, तेच मला माहीत नाही, मी जातीच्या दाखल्यासाठी वंशावळ कुठून आणू,” असे ललिता धनावटे यांच्या विधानामुळे आंदोलनाच्या तारकांची जाणीव वाढली. त्यांच्या शब्दांत नागरिकांचे जीवन नाम आणि बापाच्या जन्मस्थळावर अवलंबून आहे, असे विचार उभे राहिले. माझा बाप कुठं जन्माला आला असा प्रश्न आणि वंशावळाची आवश्यकता आंदोलनात संशोधित आहे.

भटक्या विमुक्त समाजातल्या नागरिकांच्या वेळ देण्याची गरजा राज्याच्या विविध संस्थांनी आंदोलनात वाढवली. वडार, पारधी, कोल्हाटी, कैकाडी, आराधी, मदारी, गोसावी आणि इतर जातींच्या लोकांनी शिष्टमंडळ आणले, ज्यामुळे वंशावळाच्या खास गरजांचा विचार आहे. या परिषदेच्या प्रसंगी नागरिकांनी त्यांच्या प्रश्नांची बोली घेतली, ज्यामुळे माझा बाप कुठं जन्माला आला अशा अडचणींवर प्रकाश टाकला गेला.

जातीचा दाखला काय आहे? त्याचे जीवनावर परिणाम

जातीचा दाखला आणि मतदान ओळखपत्र यांची गरजा भटक्य