जोएल कोएनचं पडद्यावरचं नाटक
Indiadailyupdate.com – ज एल क एनच पडद य वरच – २०२१ मध्ये जोएल कोएनचा ‘दी ट्रॅजेडी ऑफ मॅक्बेथ’ न्यू यॉर्कच्या काही सिनेघरात प्रदर्शित झाला. या नाटकाचा इतिहास खूप वर्षांचा आहे, तो लंडनच्या ग्लोब नाटकघरात १६१० मध्ये पहिल्यांदा दिसला होता.
चारशे दहा वर्षांत या नाटकाच्या अनेक प्रयोग जगभरात झाले. इंग्रजीत आणि इतर भाषांत त्याचे अगणित भांषांतर आणि रुपांतर झाले. सिनेमाला शुरू झाल्यावर मॅक्बेथवर इतर रूपांतरे विकसित झाली. शेक्सपिअरच्या काळातले संवाद आणि भाषा आजही बरोबर वापरले जातात, तसेच त्यांच्या संवादात असलेली लय आणि वाक्य रचना बदलली नाही.
कलाकुसर आणि खळबळ
तरीही, आजच्या जगात शेक्सपिअरची भाषा तितकी आव्हानीच आहे जेव्हा अगदी अभ्यासक आणि नाटकवाल्यांना ते शेक्सपिअरच्या नादाला लागत नाही. एक शेक्सपिअरचं नाटक दाखवताना प्रेक्षकांनी कल्पनेनं रंगवायचं असतं. तीव्र आणि जास्त समजून घेतल्यावर विद्यापीठांतून शेक्सपिअर कटाप व्हायला लागलाय.
“नाटकातल्या लोकांना, सिनेमातल्या लोकांना शेक्सपिअर, मॅक्बेथ हे आव्हान वाटतं. कारण त्यातली पात्रं, त्या पात्रांची आंतरीक खळबळ आणि घडण हे एक गूढ रहातं आणि ते सार्वकालिक वाटतं.”
मॅक्बेथ हा एक जनरल आहे, डंकन राजाच्या राज्यातला. तो एक युद्ध जिंकून राजाला भेटायला परत येत असतो, तेव्हा तीन चेटकिणी भेटतात. त्या भविष्यवाणी करतात की मॅक्बेथ राजा होईल, पण कोणीही आईच्या पोटी जन्मलेला माणूस त्याला मारू शकणार नाही. ग्लॅडियेटरसारखे देखणेपण, स्पेक्टॅकल पात्रं त्या नाटकांत नाटक नव्हतं, असतं.
कोएनच्या ‘दी ट्रॅजेडी ऑफ मॅक्बेथ’ हा सिनेमा एक नाटक आहे. ऐंशी नव्वद टक्के नाटक आहे दहा वीस टक्के सिनेमा आहे. नाटकाप्रमाणंच कोएनच्या सिनेमात पात्रं दुरून दिसतात, क्लोज अप अगदी कमी आहेत. नाटकातही आपल्याला पात्रं दुरून दिसत असतात, अगदी पहिली दुसरी रांग सोडली तर.
नाटकाची मर्यादा हे नाटकाचं बळ आहे असं मानून पडदा हा मंच केला. पडद्यावर राजवाडा दिसतो, म्हणजे काय तर मख्ख खांब, मख्खं भिंती दिसतात. छतावर झुंबरं नाहीत, भिंतींवर पोर्ट्रेट्स नाहीत की शिकार झालेल्या जनावरांची मुंडकी वा कातडं नाहीत. खिडक्या दारं अगदी साधी आहेत, कुठंही नाजूक कलाकुसर नाही.
राजाच्या डोक्यावरचा मुकूट म्हणजे सामान्य धातूचं एक वेटोळं. बस. राजाचं सिंहासन म्हणजे एक उंच पाठीची खुर्ची. बस. सिंहासन नव्हे!
अलिकडं नाटकांत सूचक प्रॉपर्टी वापरली जाते. म्हणजे जंगल दाखवण्यासाठी झाडांचे एकदोन कटाऊट वापतात. घर आहे हे सुचवण्�
